Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) là một trong những huyền thoại lớn nhất của nền khoa học quân sự và công nghiệp quốc phòng Việt Nam. Ông được mệnh danh là "ông vua vũ khí", người đã từ bỏ cuộc sống giàu sang, danh vọng tại Paris để theo Bác Hồ về nước, cống hiến trọn vẹn tài năng cho hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.
Dưới đây là bài viết chi tiết tái hiện lại cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp vĩ đại của ông.
I. Biên niên sử cuộc đời và thành tựu (Theo năm tháng)
Cuộc đời của Giáo sư Trần Đại Nghĩa là một chuỗi hành trình học tập, lặng lẽ tích lũy tri thức ở nước ngoài và bùng nổ cống hiến khi trở về Tổ quốc.
- Sinh trưởng tại Vĩnh Long
Phạm Quang Lễ sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chánh Hội, quận Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Năm 6 tuổi, cha ông qua đời, ông lớn lên dưới sự tảo tần nuôi nấng của mẹ và chị gái.
- Đỗ thủ khoa Tú tài bản xứ
Nhờ tư chất thông minh và ý chí vượt khó, ông đỗ cả hai bằng Tú tài: Tú tài Tây và Tú tài bản xứ. Sau đó, ông vào Sài Gòn làm thư ký tại Tòa sứ để kiếm tiền nuôi gia đình và nuôi ước mơ du học.
- Lên đường sang Pháp du học
Nhận được học bổng của hội du học yêu nước, ông sang Paris (Pháp). Tại đây, ông học tập miệt mài và nhận cùng lúc 3 bằng kỹ sư: Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện và Kỹ sư Hàng không. Đồng thời, ông nhận bằng Cử nhân Toán học.
- Bí mật nghiên cứu vũ khí tại châu Âu
Trong suốt 11 năm, Phạm Quang Lễ đã âm thầm, đơn độc đến các thư viện lớn tại Pháp và Đức để đọc, ghi chép và sao chụp hơn 30.000 trang tài liệu mật về chế tạo vũ khí quân sự. Ông cũng từng làm việc tại xưởng máy máy bay và Viện nghiên cứu vũ khí của Đức.
- Theo Bác Hồ về nước & cải tên
Tháng 9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau. Phạm Quang Lễ quyết định từ bỏ mức lương tương đương 22 lạng vàng/tháng để theo Bác về nước. Ngày 5/12/1946, Bác Hồ trực tiếp đặt tên mới cho ông là Trần Đại Nghĩa và phong chức Cục trưởng Cục Quân giới.
- Chế tạo thành công súng Bazooka
Giữa núi rừng Việt Bắc thiếu thốn đủ đường, ông cùng các cộng sự chế tạo thành công súng và đạn Bazooka cỡ 60mm, bẻ gãy chiến thuật xe tăng của thực dân Pháp trong chiến dịch Thu - Đông.
- Phong quân hàm Thiếu tướng
Trong đợt phong quân hàm đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, ông được phong hàm Thiếu tướng khi mới 35 tuổi.
- Nhận danh hiệu Anh hùng Lao động đầu tiên
Tại Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa vinh dự là một trong 7 đại biểu đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.
- Được bầu làm Viện sĩ nước ngoài
Nhờ những đóng góp xuất sắc mang tầm quốc tế trong khoa học ứng dụng, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.
- Qua đời tại TP. Hồ Chí Minh
Trần Đại Nghĩa trút hơi thở cuối cùng tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 84 tuổi, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho toàn thể dân tộc.
II. Quá trình công tác và giữ các chức vụ chủ chốt
Sau khi về nước, cuộc đời của ông gắn liền với việc xây dựng nền tảng cho cả quân sự lẫn khoa học dân dụng của Việt Nam:
Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1946 - 1954): Giữ chức Cục trưởng Cục Quân giới, kiêm Giám đốc Nha Nghiên cứu Quân giới, Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội.
Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954 - 1975):
Thứ trưởng Bộ Công Thương, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước (1965).
Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần quân đội (1966), trực tiếp tham gia nghiên cứu chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ.
Giai đoạn sau năm 1975:
Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).
Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (1983 - 1988).
III. Khả năng xuất chúng và những đóng góp vĩ đại
Trần Đại Nghĩa không chỉ là một nhà lý thuyết, ông là thiên tài bậc nhất về khoa học ứng dụng và chế tạo vũ khí trong điều kiện "bàn tay trắng". Ba đóng góp lớn nhất làm thay đổi cục diện chiến trường của ông bao gồm:
1. Súng và đạn Bazooka (1947)
Khi Pháp đưa xe tăng và xe bọc thép vào chiến trường, quân đội ta gần như bất lực vì không có vũ khí hạng nặng. Trần Đại Nghĩa đã dựa vào trí nhớ và tài liệu mang về để tính toán lại công thức thuốc súng. Ngày 3/3/1947, súng Bazooka do ông chế tạo đã bắn cháy 2 xe tăng Pháp tại trận Chùa Trầm, tạo nên cú hích tâm lý cực lớn cho bộ đội.
2. Súng không giật SKZ (Súng Cận chiến)
Đây là loại vũ khí có trọng lượng nhẹ nhưng sức công phá tương đương đại bác, dùng để bắn sập các lô cốt bê tông kiên cố của Pháp. Vũ khí này xuất hiện khiến giới quân sự Pháp bàng hoàng, vì lúc đó ngay cả quân đội các nước tiên tiến cũng mới chỉ đang trong giai đoạn thử nghiệm loại súng này.
3. Khắc chế siêu vũ khí Mỹ (Bom nổ chậm & B-52)
Phá bom từ trường: Trong những năm Mỹ phong tỏa sông biển miền Bắc, ông đã thành công trong việc tìm ra nguyên lý và chế tạo các thiết bị rà phá bom từ trường, khai thông tuyến đường vận tải chiến lược.
Đánh B-52: Ông cùng các kỹ sư quân sự viết cuốn cẩm nang "Cách đánh máy bay B-52", tìm ra cách cải tiến ra-đa của tên lửa SAM-2 để không bị nhiễu bởi các thiết bị điện tử của Mỹ, góp phần làm nên chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không" năm 1972.
IV. Gia đình và cuộc sống sau chiến thắng năm 1975
Người bạn đời tảo tần
Năm 1947, tại chiến khu Việt Bắc, ông kết hôn với bà Nguyễn Thị Khánh – một nữ hộ sinh chiến khu. Bà chính là hậu phương vững chắc, một mình nuôi dạy các con trong suốt những năm tháng ông phải đi công tác mật tại các xưởng quân giới biệt lập núi rừng. Ông bà có với nhau 4 người con trai, đều học hành thành tài và trở thành các kỹ sư, chuyên gia đóng góp cho đất nước.
Cuộc sống giản dị sau hòa bình
Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, gia đình ông chuyển vào sống tại Thành phố Hồ Chí Minh. Dù giữ những chức vụ rất cao và có học vị Viện sĩ danh giá, cuộc sống của gia đình tướng Trần Đại Nghĩa lại giản dị đến mức kinh ngạc.
Căn nhà của ông không có đồ đạc xa xỉ, tài sản lớn nhất là hàng ngàn cuốn sách chuyên ngành được xếp ngăn nắp. Ông vẫn giữ thói quen ăn uống đạm bạc, mặc những bộ quần áo sờn vai và luôn dành thời gian để tư vấn, dìu dắt các thế hệ nhà khoa học trẻ tuổi.
V. Đánh giá tổng quát nhân cách con người
Nhân cách của Trần Đại Nghĩa có thể gói gọn trong câu nói kinh điển của Bác Hồ dành cho ông: "Một đại nghĩa vì dân tộc".
"Ông là biểu tượng rực rỡ nhất của lòng yêu nước kết hợp với trí tuệ đỉnh cao. Tài năng của ông mang tầm thế giới, nhưng trái tim ông hoàn toàn thuộc về nhân dân nghèo khổ."
Lòng yêu nước thuần khiết: Sẵn sàng từ bỏ vinh hoa phú quý ở Paris để dấn thân vào chốn "rừng thiêng nước độc", chấp nhận nguy hiểm đến tính mạng chỉ vì một lòng muốn nước nhà độc lập.
Sự khiêm nhường tuyệt đối: Suốt cuộc đời, ông chưa bao giờ kể công hay tự đắc về những phát minh thay đổi lịch sử của mình. Ông luôn coi các thành tựu đó là công sức của hàng ngàn công nhân quân giới và chiến sĩ.
Tư duy khoa học vượt thời gian: Ông không rập khuôn lý thuyết phương Tây mà luôn tìm cách "bản địa hóa" công nghệ, biến những thứ tưởng chừng bỏ đi thành vũ khí chiến lược phù hợp với điều kiện kinh tế của Việt Nam.
VI. Dấu ấn trên truyền thông và tư liệu nước ngoài
Tài năng và cuộc đời ly kỳ như một cuốn phim điện ảnh của Trần Đại Nghĩa đã thu hút sự chú ý của rất nhiều nhà sử học, học giả và báo chí quốc tế khi nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam.
Dưới đây là các nguồn tài liệu, bài báo nước ngoài nổi bật nhắc đến ông (bạn có thể tìm kiếm theo tiêu đề trực tiếp trên internet):
Tờ Le Monde (Pháp): Trong các bài phân tích về thất bại của quân đội Pháp tại Đông Dương, tờ báo này nhiều lần nhắc đến "kỹ sư Phạm Quang Lễ" như một nhân tố bất ngờ làm đảo lộn các tính toán quân sự của các tướng lĩnh Pháp nhờ việc chế tạo thành công vũ khí hạng nặng ngay tại chiến khu.
Sách The History of the French Foreign Legion (Lịch sử lính lê dương Pháp): Cuốn sách có những đoạn mô tả sự kinh hoàng của binh lính Pháp khi đối mặt với loại súng không giật (SKZ) và Bazooka do Trần Đại Nghĩa chế tạo, thứ vũ khí phá tan các hệ thống boong-ke tưởng chừng bất khả xâm phạm.
Học báo của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (nay là Nga): Lưu trữ các tài liệu vinh danh và tiểu sử khoa học của Viện sĩ Trần Đại Nghĩa khi ông được bầu vào Viện năm 1966, nhấn mạnh vào khả năng toán học lý thuyết và cơ học ứng dụng xuất sắc của ông.
Các tài liệu giải mật của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA): Trong các báo cáo về khả năng phòng không của Bắc Việt Nam những năm 1968-1972, CIA có đề cập đến các nhóm cố vấn khoa học cấp cao của miền Bắc (mà ông là người đứng đầu Ủy ban Khoa học Nhà nước) trong việc tìm ra giải pháp kỹ thuật để vô hiệu hóa hệ thống gây nhiễu điện tử của không quân Mỹ.
VII. Những điều thú vị có thể bạn chưa biết
Tài ba trong việc "ngụy trang" tri thức: Khi ở Pháp, để không bị mật thám chú ý, ông không bao giờ mượn sách vũ khí một cách lộ liễu. Ông luôn mượn kèm với sách toán học, triết học và văn học để đánh lạc hướng.
Trí nhớ siêu phàm: Khi về nước, toàn bộ số tài liệu 30.000 trang ông không thể mang theo hết bằng đường biển vì sợ bị tịch thu. Phần lớn các công thức cốt lõi về ngòi nổ và thuốc súng đã được ông ghi nhớ hoàn toàn trong đầu và tái hiện lại trên giấy khi về đến chiến khu Việt Bắc.